Met het eerste transport vanuit Westerbork, op 15 juli 1942, werd Abraham Wijnberg naar Auschwitz gedeporteerd. Hij kwam daar aan op 18 juli 1942 en werd geselecteerd voor dwangarbeid. Hij heeft dat ongeveer twee maanden moeten volhouden.

 

Foto links: het gezin Wijnberg (omstreeks 1927) - collectie USHMM (https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1129181)

Het gezin Wijnberg uit Groningen

Abraham Salomon Wijnberg werd geboren op 29 oktober 1922 in Groningen als oudste kind van Jonas Wijnberg (Leek, 4 maart 1884) en Mietje Cohen (Anloo, 29 juni 1890). Op 26 februari 1925 werd zijn zusje Henny Martha geboren, ook in Groningen.

Geboorteakte Abraham Salomon Wijnberg (allegroningers.nl)

Familiebericht. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 31-10-1922, p. 4.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025

Familiebericht. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 27-02-1925, p. 4.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010668446:mpeg21:p004

Jonas en Mietje waren in Groningen getrouwd op 6 oktober 1921:

Huwelijk van Jonas Wijnberg en Mietje Cohen op 6 oktober 1921 in Groningen. Getuigen waren Mozes Wijnberg, broer van Jonas, grossier in klompen en touw te Groningen, en Mozes Michaël Cohen, broer van Mietje, koopman in Zuidlaren. (allegroningers.nl)

Advertentie. "Centraal blad voor Israëlieten in Nederland". Amsterdam, 21-10-1921, p. 10.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025.

De vader van Jonas, Abraham Wijnberg, was borstelmaker in Leek. Er waren acht kinderen in het gezin, en ze hadden het niet breed met een inkomen van f.300 per jaar, maar Abraham Wijnberg behoorde niet tot de armsten. Hij betaalde een bijdrage aan de Joodse Gemeente van f.10.40 per jaar, elke week werd er 20 cent opgehaald. Bij zijn overlijden in 1925 werd lovend over hem gesproken in de Joodse Gemeenschap: Bij geen der sjoeldiensten ontbrak hij, was altijd een der eersten; ziekenbezoek en de zorg voor zijn medemens waren mitswes die hij altijd in acht nam. Van de acht kinderen waren slechts twee na de oorlog nog in leven (*1 voor ouders, broers en zussen van Jonas Wijnberg).

Mietje Cohen was geboren in Anloo in een gezin van zes kinderen, van wie twee de oorlog overleefden. Haar vader Salomon Cohen was koopman in manufacturen. (*2 voor ouders, broers en zusters van Mietje Cohen). Zij was opgeleid als coupeuse en maakte dameskleding.

Echtpaar Wijnberg met hun pasgeboren zoon. 
(bron: Groninger Archieven: https://hdl.handle.net/21.12105/8d52139c-2d5c-0973-792d-06c13b74988d)

De ouders van Jonas waren heel trots dat hun zoon met succes de kweekschool doorliep en een aanstelling als onderwijzer kreeg in Tolbert.

"Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 01-01-1905, p. 6.
Geraadpleegd op Delpher op 27-06-2025

De jonge meester Wijnberg bleef eerst bij zijn ouders aan de Kerkweg in Leek wonen. Zijn werkdag begon met een wandeling over het zandpad door weide- en bouwlanden, wat voor voetgangers de snelste weg was van Leek naar Tolbert. Wijnberg was als onderwijzer vriendelijk en attent, maar zo nodig ook bereid om zijn leerlingen een stevige klap om de oren te geven. De carrière van Jonas liet zien dat ook kinderen van minder bemiddelde ouders kans maakten om te kunnen doorleren.

In 1915 werd Jonas benoemd aan een school in Appingedam.

"Nieuwe provinciale Groninger Courant". Delfzijl, 29-11-1915, p. 3.
Geraadpleegd op Delpher op 27-06-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRHCG04:234966128:mpeg21:p00003

Jonas was muzikaal begaafd. Hij was tot zijn vertrek uit Leek dirigent van het Wilhelminakoor aldaar en hij gaf pianolessen aan de jeugd, op een instrument dat in de woonkamer van zijn ouders stond.

Advertentie. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 26-05-1911, p. 8.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010666690:mpeg21:p008

Zijn broer Mozes was trommelaar in fanfarekorps Het Leekster Bloempje. Later in Groningen zou Jonas heel wat optredens verzorgen als dirigent van koren en directeur van operettes.

Kunst en wetenschap. „As de Hoa^doorn bluit...”. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 11-03-1922, p. 2.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025

Advertentie. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 31-08-1918, p. 4.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025.

In 1919 kreeg Jonas een aanstelling aan de Openbare Buitengewone School in Groningen, een school voor zwakbegaafde kinderen. Hij verhuisde naar Groningen en na hun huwelijk ging het stel wonen in de Petrus Hendrikszstraat 73.

Advertentie. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 04-04-1924, p. 8.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025

Na de geboorte van de kinderen ging het gezin wonen in de Alexanderstraat 14, in de wijk de Oosterpoort. Daar probeerde hij met een straatgenoot een leeskring op te richten, een soort bibliotheek. Of dit initiatief een succes werd is niet bekend.

Advertentie. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 11-04-1928, p. 7.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010669014:mpeg21:p007

In 1934 werd de Openbare Buitengewone School in tweeën gesplitst, en kreeg Jonas een aanstelling aan de school voor zwakzinnigen A aan de Radesingel.

DE SPLITSING DER SCHOOL VOOR ZWAKZINNIGEN.. "Nieuwsblad van het Noorden". Groningen, 23-08-1934, p. 15.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025.

Toen de oorlog was uitgebroken en Joodse onderwijzers niet meer in het reguliere onderwijs mochten werken, kreeg hij per december 1940 ontslag met behoud van toelage. Later heeft hij nog als leraar gewerkt aan de Joodse Lagere School aan de Prinsenstraat 11 in Groningen.

Ontslagbrief Joodse docenten. Beide documten uit de collectie van het HcKW (https://collecties.kampwesterbork.nl/werk/https%3A%2F%2Fdata.kampwesterbork.nl%2Fwork%2FTH0000016274 
en https://collecties.kampwesterbork.nl/werk/https%3A%2F%2Fdata.kampwesterbork.nl%2Fwork%2FTH0000016275)

Het pand aan de Prinsenstraat 11. Het is later afgebroken.
(verdwenen-joodse-scholen.nl)

Jonas had zijn Lager Onderwijs akte en alle akten handenarbeid
(verdwenen-joodse-scholen.nl)

Jonas met zijn leerlingen waarschijnlijk tijdens zijn tijd in Tolbert of Appingedam (collectie HcKW)

Abraham werd in juli 1935 toegelaten tot de eerste klas van de Gemeentelijke HBS in Helpman, een wijk in Groningen ten zuiden van de Oosterpoort. Waarschijnlijk bleef hij het eerste jaar zitten, en moest hij de eerste klas over doen, want hij werd in juli 1937 bevorderd naar de tweede klas, in 1938 naar de derde klas en in juli 1939 naar de vierde klas, zij het voorwaardelijk. (gegevens uit het Nieuwsblad van het Noorden gevonden via Delpher)

Waarschijnlijk zocht Jonas via onderstaande advertentie huishoudelijke hulp voor de ouders van Mietje. Haar moeder overleed in Groningen in 1939 en haar vader in 1940. De ouders van Jonas waren al in 1924 en 1925 overleden.

Advertentie. "Nieuw Israelietisch weekblad". Amsterdam, 09-12-1938, p. 8.
Geraadpleegd op Delpher op 26-06-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874653:mpeg21:p008

Op 24 juni 1942 werd in Groningen een keuringsplicht afgekondigd voor Joodse mannen tussen 16 en 55 jaar. De keuringen vonden de twee dagen daarna plaats. Op vrijdag 10 juli vertrokken 850 mannen - ongeveer 600 uit de stad en de rest uit de provincie - vanaf het Station naar de werkkampen De Fledders, Balderhaar, Kloosterhaar, Het Wijde Gat, Twilhaar en kamp Westerbork. Bij het vertrek vanaf het station waren ‘wanordelijkheden’ omdat vele honderden mensen naar het station waren gekomen voor sympathiebetuigingen aan de vertrekkenden.

Een van de vertrekkenden was Abraham. Hij ging die dag direct naar Westerbork. Met het eerste transport vanuit Westerbork, op 15 juli 1942, werd Abraham naar Auschwitz gedeporteerd. Hij kwam daar aan op 18 juli 1942 en werd geselecteerd voor dwangarbeid. Hij heeft dat ongeveer twee maanden moeten volhouden. Zijn officiële overlijdensdatum is 30 september 1942, wat betekent dat hij op die dag niet meer in leven was, maar voor die datum al was vermoord of bezweken. Abraham Salomon Wijnberg werd 19 jaar.

Waarschijnlijk had Jonas Wijnberg wegens zijn functie als leerkracht een sperre, uitstel van deportatie. Begin oktober werden uit Groningen ongeveer 650 vrouwen en kinderen, waaronder ruim 50 leerlingen van de Joodse School in de Prinsenstraat opgepakt en naar Westerbork gebracht. Daarna was de provincie aan de beurt met een grote razzia op 28 november die alle dorpen trof. Begin februari 1943 volgde er weer een razzia in de stad, waarbij drie van de zes leerkrachten van de Joodse school en een twintigtal leerlingen werden opgepakt; tenslotte verdwenen met de deportatie van 12 maart 1943 ook de laatste Joden uit de stad. Daags daarna schreef het hoofd van het onderwijsbureau van de Joodsche Raad, dat de school aan de Prinsenstraat in Groningen per 1 april 1943 zou worden gesloten.

Jonas, Mietje en Henny Martha, die tot die tijd leerling was aan het Joods Lyceum en in de vierde klas zat, werden tijdens de razzia van begin februari opgepakt en naar Westerbork gevoerd; ze kwamen daar aan op 4 februari 1943 en verbleven in barak 68. Op 9 februari werden ze naar Auschwitz gedeporteerd en daar bij aankomst op 12 februari 1943 meteen naar de gaskamers gestuurd. Jonas Wijnberg werd 58 jaar, Mietje Wijnberg - Cohen werd 52 jaar en Henny Martha Wijnberg was bijna 18 jaar toen ze werd vermoord.

https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1129181

Overlijdensakte Henny Martha Wijnberg (Groninger Archieven)

*1: Ouders, broers en zusters van Jonas Wijnberg:
Abraham Wijnberg (Leek 4/4/1851 - Groningen 21/1/1925) X Martha Aptroot (Leek 23/9/1846 - Leek 30/6/1924)
● Lea Wijnberg (Leek 1/9/1875 - Auschwitz 15/10/1942) X Leon Woudstra (Oosterwolde 18/5/1869 - Auschwitz 15/10/1942
● Esther Wijnberg (Leek 10/9/1876 - Chicago 10/10/1951) X Willem Bobbe (Groningen 11/9/1875 - Chicago 2/7/1943)
➢ Abraham Bobbe (Chicago 20/1/1911 - ?)
➢ Herbert Bobbe (Chicago 4/4/1912 - ?)
● Henderina Wijnberg (Leek 31/7/1878 - Amsterdam maart 1953) X Kalman (Karel) Gans (Amsterdam 6/3/1879 - Auschwitz 6/9/1944)
➢ Maurits Gans (Amsterdam 27/9/1909 - Auschwitz 31/3/1944)
➢ Louise Martha Gans (Amsterdam 23/12/1910 - Amsterdam 2/9/2004) X Arnold David (Nol) Lissauer (Amsterdam 13/10/1910 - Amsterdam 31/1/1990)
● Mozes Wijnberg (Leek 11/5/1880 - Vught 10/5/1943) X Estella Cohen (Hoogezand/Sappemeer 31/12/1889 - Sobibor 28/5/1943)
➢ Martha Wijnberg (Zwolle 15/7/1909 - Sobibor 28/5/1943) X Mozes Keizer (Amsterdam 1/8/1903 - Sobibor 28/5/1943). Dit echtpaar had twee kinderen: Estella Keizer (Amsterdam 19/12/1935 - Sobibor 28/5/1943) en Hans Keizer (Nijmegen 18/10/1939 - Sobibor 28/5/1943)
➢ Vrouwgien (Zus) Wijnberg (Groningen 6/8/1911 - Malaga 14/5/1980) X Herman Spits (Enschede 24/10/1906 - Groningen 30/1/1964). Dit echtpaar had een zoon Bob Spits (Rotterdam 1/3/1947 - Rotterdam 30/7/1984)
➢ Abraham (Bob) Wijnberg (Groningen 17/10/1913 - Leusden 29/7/1943) X Mietje (Mimi) Gobits (Den Haag 29/12/1914 - Rehovot 1261990)
Bob Wijnberg zat in het verzet, werd gearresteerd en gefusilleerd. Hij en Mimi hadden een dochter Chawwa Wijnberg (zie https://www.chawwawijnberg.nl/)
● Samuel Asser Wijnberg (Leek 6/2/1882 - Apeldoorn 2/4/1941) X Alida Nathans (Vries 10/4/1887 - Auschwitz 12/10/1942) Samuel was eerst bakker in Leek en begon later een hotel in Zwolle aan de Veemarkt 23.
➢ Abraham Wijnberg (Leek 14/5/1916 - Toronto 28/5/1977) X Jetje de Vries (25/3/1921 - Toronto 23/10/1994)
➢ Mozes (Maurits) Wijnberg (Leek 11/1/1918 - Auschwitz 21/1/1943) X Betje Jakobs (Zwolle 1/4/1920 - Auschwitz 12/10/1942)
➢ Martijn Wijnberg (Groningen 23/12/1919 - Auschwitz 31/1/1943)
➢ Sarah (Selma) Wijnberg (Groningen 15/5/1922 - Branford USA 4/12/2018) X Chaim Engel (Brudzew, Polen 10/1/1916 - New Haven USA 4/7/2003) Selma en Chaim horen bij de zeer weinigen die Sobibor hebben overleefd. Ze ontvluchtten het kamp en zwierven maanden lang door Polen en Oekraïne en gingen daar op een boot naar Marseille. Tijdens de bootreis overleed hun eerste kind Emiel Engel, geboren in 1944 ergens in Polen, overleden in de buurt van Griekenland in 1945. Later kregen ze nog twee kinderen.
voor meer over Selma Wijnberg zie https://www.sobiborinterviews.nl/nl/nederlandse-overlevenden/selma-wijnberg
https://nl.wikipedia.org/wiki/Selma_Wijnberg

Selma Wijnberg

● Betje Wijnberg (Leek 28/8/1886 - Auschwitz 17/9/1943) X Isidoor Dreesde (Rotterdam 29/12/1898 - Auschwitz 17/9/1943)

Isidoor en Betje (bron: www.joodsmonument.nl - https://www.joodsmonument.nl/nl/page/128404/isidoor-dreesde)

● Eleazer Wijnberg (Leek 13/3/1889 - Leek 17/6/1898)

*2: ouders, broers en zusters van Mietje Cohen
Salomon Cohen (Anloo 21/6/1863 - Groningen 8/10/1940) X Hendrikje Rosenbaum (Zuidlaren 15/7/1862 - Groningen 15/5/1939)
● Mozes Machiel Cohen (Eext 23/5/1888 - Auschwitz 31/8/1942) X Sophia Meyer (Vlagtwedde 10/4/1894 - Auschwitz 31/8/1942)
➢ Salomon Benjamin Cohen (Zuidlaren 9/5/1920 - Sobibor 11/6/1943)
➢ Gerda Henny Cohen (Zuidlaren 7/3/1925 - Auschwitz 31/8/1942)
● Rebecca Betje Cohen (Zuidlaren 1681893 - Auschwitz 7121942) X Julius Gesinus de Haas (Vriezenveen 8/2/1883 - Auschwitz 7/12/1942) Dit echtpaar had vier kinderen, die allen de oorlog hebben overleefd.
● Isanna Cohen (Zuidlaren 1/5/1897 - Arnhem 7/3/1962) X Izaak Levij (Leek 11/4/1897 - Arnhem 2/8/1962)
● Isaak Cohen (Zuidlaren 12/3/1899 - Israël 27/2/1980) X Hendrika Rosenbaum (1902 - Israël 1976) Zij hadden drie kinderen die de oorlog hebben overleefd.
● Esther Cohen (Zuidlaren 8/7/1901 - Sobibor 13/3/1943) X Hans Heijmann (Norden Dld 30/12/1899 - Sobibor 13/3/1943)