In augustus 1943 werden de onderduikers van de Boslaan door verraad ontdekt.

Foto links: Simon en Sophia wurms (https://www.joodsmonument.nl/nl/page/150332/simon-wurms - uit het archief van het NIOD)

Simon Wurms

Simon Wurms werd geboren op 7 september 1912 in Amsterdam als vierde van de vijf kinderen van Levie Wurms (Amsterdam, 18 november 1883) en Naatje Glasbeek (Amsterdam, 25 april 1880). Het echtpaar was op 22 augustus 1907 getrouwd in Amsterdam. Slechts één van de kinderen zou de oorlog overleven, alle andere gezinsleden werden vermoord door de nazi’s. (*1 voor broers en zus van Simon Wurms)

In het rapport van Simons keuring voor de militaire dienst in 1920, lezen we dat hij woonde in de Christiaan de Wetstraat, in de Transvaalbuurt, dat hij zes jaar lager onderwijs had genoten en een jaar avond handelsonderwijs. Hij was in die tijd bediende in een schoenenzaak en hij werd vrijgesteld wegens broederdienst. Met drie oudere broers en de regel dat als de helft van het aantal zonen al diende hun jongere broers werden vrijgesteld, was dat voor Simon waarschijnlijk geen verrassing.

Een later adres voor de familie Wurms was Tuinbouwstraat 106. Dat is in Betondorp, een wijk die tussen 1923 en 1925 in Amsterdam werd gebouwd. Simon heeft daar dus zeer waarschijnlijk gewoond. Het bouwen van Betondorp vond in de periode plaats dat veel Joodse arbeiders in een betere financiële positie kwamen. De nieuwe wijken, zoals Betondorp, trokken daarom veel Joodse bewoners. Betondorp lag een behoorlijk eind van de oude Joodse buurt, en daarom werd er in de Tuinbouwstraat in 1928 een synagoge geopend. Ondanks het grote aantal Joodse bewoners in deze buurt was de synagoge heel klein; de meeste bewoners waren wel Joods, maar deden nauwelijks nog iets aan het geloof. Of dat ook gold voor de familie Wurms is moeilijk te achterhalen.

Op 21 februari 1940 trouwde Simon in Amsterdam met Sophia Barend. Zij was de jongste van de drie kinderen van Alexander Barend (Amsterdam 4 mei 1878 - 11 april 1933) en Saartje Emden (Amsterdam 29 maart 1875 - 23 juni 1935). Sophia had een oudere broer, David, die de vader is van Sonja Barend, de televisiepresentatrice. Sophia’s oudere zus heette Jansje. Geen van de drie zou de oorlog overleven. (*2 voor broer en zus van Sophia Barend).

Volgens de huwelijksakte was Simon klerenperser toen hij trouwde. Sophia was winkeljuffrouw en stikster, al staat in de huwelijksakte dat ze zonder beroep was. Getuigen bij het huwelijk waren Jansje Barend, de zus van Sophia, en haar echtgenoot, Isaac Parijs, procuratiehouder, beiden wonende in Amsterdam.

Huwelijksakte van Simon Wurms en Sophia Barend. Het huwelijk werd gesloten op 21 februari 1940 in Amsterdam (noord-hollandsarchief.nl).

 

Op de huwelijksdag schreven Simon en Sophia zich in op het adres Weesperstraat 22 huis. In november 1940 verhuisden ze naar de Laarderweg 22 in Bussum.

Gerrit en Celia Else Vinke-van Langen woonden samen met zoontje Richard aan de Buurtsteeg 159 in Veenendaal. Een paar dagen na de inval van de Duitsers op 10 mei 1940 werden ongeveer 130 woningen in Veenendaal in brand gestoken door het Nederlandse leger, nadat de bewoners van deze panden op 10 mei waren geëvacueerd. De huizen werden met de grond gelijk gemaakt om een vrij schootsveld te creëren rond de Grebbelinie en om te voorkomen dat de Duitsers dekking konden vinden. Ook het huis van Gerrit en Celia werd verwoest. Ze besloten hun woning snel te herstellen en in september 1942 openden ze hun deuren voor Joodse onderduikers. Het christelijke geloof was een belangrijke inspiratie voor de familie om Joden aan een onderduikadres te helpen in de hoop ze van deportatie te vrijwaren. Gerrit Vinke was van oorsprong onderofficier in het Nederlandse leger, maar tijdens de oorlog werd hij op wachtgeld gezet en werd hij tewerkgesteld bij de gemeente. Zijn vrouw Celia ging regelmatig naar Amsterdam om Joden op te halen. De woning raakte steeds voller. Soms waren er wel zeventien onderduikers tegelijk bij de Vinkes in huis. Via zijn werk kon Gerrit Vinke weleens wat extra voedsel of een paar bonkaarten regelen, om alle onderduikers in zijn huis van eten te kunnen voorzien.

Vanaf 12 september 1942 was Siegfried Asch een van de onderduikers in het huis van de Vinkes. Hij was een Duitse Jood, geboren in Uslar in 1912, die begin jaren dertig voor de nazi’s was gevlucht. Hij kwam samen met zijn vrouw, negen maanden oude dochtertje, bejaarde moeder, Klara Kaiser geheten, en andere familieleden naar de Buurtsteeg. Zijn vrouw was Sarah (Selma) Wurms, de zus van Simon. Siegfried en Selma waren op 1 november 1939 getrouwd in Amsterdam. Hij was bakker en had in Utrecht een bakkerszaak aan de Wittevrouwenstraat 40.

Een groep Joodse onderduikers bij Gerrit en Celia Vinke (Fotocollectie R. Vinke, Utrecht - https://proxy.archieven.nl/298/5597A6117D09BC24E0538A77ABC28183)

Naast het verbergen van deze mensen in hun huis, vonden Gerrit en Celia in de loop van de oorlog schuilplaatsen voor nog meer onderduikers, onder andere voor zeven mensen bij de familie Uil aan de Boslaan 59 in Veenendaal. Ongetwijfeld door toedoen van Siegfried en Selma kwamen hier Simon en Sophia Wurms - Barend, Isaac en Jansje Parijs - Barend met hun zoontje Siegfried Parijs, die Freddy werd genoemd, en Kurt Rosenthal met zijn vrouw Elisabeth Rosenthal - Meijer. Het echtpaar Wurms kwam omdat Selma de zus was van Simon en het echtpaar Parijs, omdat Sophia en Jansje zussen waren. Kurt Rosenthal, geboren in Frankfurt am Main op 22 september 1906, was net als Siegfried Asch naar Nederland gevlucht uit angst voor de nazi’s. Hij was een koopman en woonde in Utrecht. Op 19 april 1939 was hij in Amsterdam getrouwd met Elisabeth Meijer (Amsterdam, 14 januari 1901), die kantoorbediende was. Het is heel waarschijnlijk dat Kurt en Siegfried elkaar kenden in Utrecht, en dat Kurt en Elisabeth zodoende ook met Gerrit en Celia Vinke in contact kwamen.

 De zes volwassen onderduikers van de Boslaan. Vlnr: met enige aarzeling, Sophia Wurms - Barend, Elisabeth Rosenthal - Meijer, Kurt Rosenthal, Isaac Paris, Jansje Parijs - Barend, Simon Wurms (collectie HcKW)

In augustus 1943 werden de onderduikers van de Boslaan door verraad ontdekt. Op 31 augustus om kwart over twee werden ze door de SD, de Jodenjagers Adrianus Biesheuvel, zijn vaste partner Willem de Groot en de Buil van Ede, de Edese politie luitenant Abraham Kipp opgehaald. De heer M. Uil werd ook meegenomen en belandde via de gevangenis in Scheveningen in kamp Vught. Zijn vrouw bleef alleen achter in het huis en vertrok naar haar ouders in Groningen. De veertien onderduikers die bij de Vinkes aan de Buurtsteeg zaten werden snel ergens anders ondergebracht; zij hebben allen de oorlog overleefd.

De zeven onderduikers van de Boslaan werden via Amsterdam naar de gevangenis in Scheveningen, het Oranjehotel, gebracht, sommigen nog dezelfde dag, anderen de volgende dag. Daar hebben ze een of twee nachten gezeten, waarna ze alle zeven op 2 september naar Westerbork werden gestuurd. Daar kregen ze in barak 67, de strafbarak, een plek toegewezen.

Vanuit de trein had een van hen een briefkaart gestuurd aan de familie Uil:

Beste Jante Wubbo Gees,
We zitten al in de trein naar Westerbork. M is op Scheveningen gevangen en maakt het best en is vol hoop op een spoedig weerzien. Probeer hem te bezoeken. Houd moed. Hartelijk dank voor alles van de zeven huisgenoten. Tot weerziens. Dank Dank

 

Op 7 september 1943 werden alle zeven op transport gesteld naar Auschwitz.
Ze stuurden vanuit de trein weer een kaart naar de familie Uil:

Lieve Jante,
We zitten in de trein gereed voor vertrek naar het Oosten. Onze hoop is dat M. weer gauw thuis is. Overigens een laatste groet van ons zevenen en een tot spoedig weerziens van allen. Nogmaals dank voor de grote goedheid. Tot ziens. Vraag aan Gees en Wubbo of ze nog doen wat we hun gevraagd hebben. Dag Dag!!

Bij aankomst op 10 september 1943 werden Jansje en haar zoontje Siegfried en Elisabeth meteen vermoord. Jansje Parijs - Barend werd bijna 37 jaar, Siegfried Parijs werd 10 jaar en Elisabeth Rosenthal - Meijer werd 42 jaar. De drie mannen werden tewerkgesteld in het kamp, of in de buurt van het kamp. De officiële sterfdatum voor alle drie is 31 maart 1944, wat betekent dat ze op die datum niet meer in leven waren. Simon Wurms werd 31 jaar, Isaac Parijs werd 41 jaar en Kurt Rosenthal werd 37 jaar. Sophia Wurms - Barend is ook tewerkgesteld in Auschwitz, of zij werd om andere redenen niet meteen de gaskamers ingestuurd. Haar officiële sterfdatum is 30 november 1943, wat betekent dat ze uiterlijk op die datum is vermoord. Zij werd 35 jaar.

De ouders van Simon Wurms, Levie en Naatje Wurms - Glasbeek, kwamen op 14 november 1942 in Westerbork en werden op 20 november 1943 naar Auschwitz gedeporteerd. Zij werden daar bij aankomst op 23 november 1943 meteen vermoord. Levie Wurms werd 59 jaar, Naatje Wurms - Glasbeek werd 62 jaar.

Na de oorlog verhuisde de familie Vinke naar Utrecht. Daar kreeg het echtpaar op 16 februari 1970 de Yad Vashem-onderscheiding uitgereikt. Zij mochten zich Rechtvaardigen onder de Volkeren noemen, een officiële eretitel van de staat Israël, uitgereikt door Yad Vashem aan niet-Joden die met gevaar voor eigen leven Joden hielpen tijdens de Holocaust. Deze onderscheiding erkent dappere individuen die vervolgden hielpen onderduiken of vluchten of op andere wijze levens redden.

In de NCRV-film die met kerstmis 1974 op de televisie werd uitgezonden in het kader van 'De tijd stond even stil' van programmamaker Jan van Hillo blikken het echtpaar Vinke samen met onderduiker Siegfried Asch terug op die enerverende tijd. Zij bezoeken hun voormalige woning aan de Buurtsteeg en wijzen de schuilplaatsen aan.

Het echtpaar Vinke en onderduiker Siegfried Asch voor de Pniëlkerk tijdens de opnamen van het
NCRV-programma 'De tijd stond even stil.' (Fotocollectie I. Horowitz Terneuzen)

Siegfried van Asch overleed in 1983. Sarah Wurms en hij waren in 1951 gescheiden. Sarah overleed in 1979.

In augustus 1945 plaatste Siegfried onderstaande advertentie in het NIW, waarin hij om inlichtingen vroeg over leden van de familie Wurms, zijn familie Asch en de familie Bachman. Isidor Asch was zijn vader, Charlotte Bachman was zijn zus; zij was getrouwd met Albert Bachman. Werner was hun zoontje van 6 jaar. Zij werden allen vermoord door de nazi’s. Zijn moeder, Klaartje Asch - Keijser, die met Siegfried was ondergedoken, overleed in 1960. Ook over haar familieleden probeerde Siegfried informatie te krijgen.

Advertentie. "Nieuw Israelietisch weekblad". Amsterdam, 31-08-1945, p. 8.
Geraadpleegd op Delpher op 10-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858266:mpeg21:p008

 

 

*1: broers en zus van Simon Wurms:

● Mozes Levie Wurms (Amsterdam 28/2/1908 - Auschwitz 31/1/1944 X Mietje Kets de Vries (Amsterdam 18/4/1913 - Auschwitz 31/1/1944)
● Zadok Wurms (Amsterdam 4/2/1909 - Buchenwald 24/2/1945) X Agnes Auguste Helene Schenkman (Hamburg 26/4/1914 - Epe 3/9/1977) Hun kind overleefde de oorlog.
● Izak Levie Wurms (Amsterdam 3/11/1910 - Midden Europa 31/3/1944) Izak was ongehuwd, woonde nog bij zijn ouders, en was los werkman. Hij kwam op 2 september 1942 aan in Westerbork, en werd op 4 september 1942 gedeporteerd naar Auschwitz, waar hij dwangarbeid verrichtte.
● Sarah (Selma) Wurms (Amsterdam 20/10/1913 - Capelle ad IJssel 8/5/1979) X Siegfried Asch (Uslar 1912- 1983). Na haar scheiding in 1951 trouwde Selma met Christiaan Kramer.

*2: broer en zus van Sophia Barend

● David Barend (Amsterdam 13/5/1905 - Auschwitz 30/4/1943) X Wilhelmina Mechelina Lobach (Aalsmeer 5/11/1912 - Amsterdam 15/11/1993)David Barend was sorteerder van tweedehands jutezakken. Hij kwam na arrestatie en gevangenschap in Scheveningen op 16 december 1942 aan in Westerbork. Met het transport van 11 januari 1943 werd hij naar Auschwitz gedeporteerd, waar hij uiterlijk op 30 april 1943 werd vermoord of bezweek.
➢ Sonja Barend (Amsterdam 29/2/1940)
● Jansje Barend (Amsterdam 18/9/1906 - Auschwitz 10/9/1943) X Isaac Parijs (Amsterdam 19/6/1902 - Auschwitz 31/3/1944)
➢ Siegfried Parijs (Amsterdam 25/4/1933 - Auschwitz 10/9/1943)