Johanna Rosenbaum-Pergamenter

Johanna Rosenbaum-Pergamenter werd op 14 februari 1902 in Leipzig geboren. Ze was de dochter van de Joodse koopman Arthur Pergamenter en de niet-Joodse Marthe Pergamenter. Johanna was getrouwd met Walter Kohle, ze kregen in 1924 een dochter Eva. Het echtpaar scheidde in 1927. Johanna en haar dochter vluchtten na de machtsovername van de nationaalsocialisten in 1933 naar Frankrijk. Daar ontmoette ze Georg Rosenbaum, ze trouwden in augustus 1933 en in 1934 vertrok het gezin naar Nederland.

De bron voor dit portret (tekst en foto’s) is de website https://www.joodsmonumentzaanstreek.nl/rosenbaum-georg/ Op deze website is nog meer informatie te vinden over het gezin Rosenbaum.

De informatie over Johanna Rosenbaum-Pergamenter komt uit de website:  https://oorlogsgravenstichting.nl/personen/130349/johanna-rosenbaum-pergamenter  

Foto links: Struikelstenen voor Georg Rosenbaum en Johanna Rosenbaum-Pergamenter aan de Stationsstraat 65 in Zaandam https://www.tracesofwar.nl/sights/143826/Stolpersteine-Stationsstraat-65.htm

Johanna Rosenbaum-Pergamenter

Voornaam
Johanna
Achternaam
Rosenbaum-Pergamenter
Geboortedatum
14 februari 1902
Geboorteplaats
Leipzig (Dld)
Sterfdatum
06 oktober 1944
Sterfplaats
Auschwitz

Georg Rosenbaum is geboren op 1 november 1898 in Saalfeld, Duitsland. Hij was de zoon van Moses Rosenbaum (1859 - ?) en Emma Rosenbaum-Fabian (1864 - 1957). Georg was afgestudeerd politicoloog, een beroep dat hij na de opkomst van het nationaal-socialisme niet meer kon uitoefenen. Hij vluchtte in 1934 met zijn gezin naar Nederland en vestigde zich in Zaandam. Daar richtte hij het bedrijfje Chemicos op, waar hij cosmeticaproducten produceerde.

Georg Rosenbaum begreep dat de situatie voor hem als Jood na de machtsovername in 1933 door Adolf Hitler steeds slechter zou worden. Hij vertrok daarom in april 1934 met zijn vrouw en stiefdochter naar Amsterdam, in de hoop daar een veilige omgeving te treffen. In november 1934 verhuisden ze naar de Czarinastraat 11 in Zaandam, vervolgens in september 1935 naar de Stationsstraat 65, ook in Zaandam.

Het gezin van Georg Rosenbaum bestond uit zijn vrouw Johanna Rosenbaum-Pergamenter en de dochter uit Johanna’s eerste huwelijk Eva Kohle, geboren op 9 juli 1924 in Leipzig. Ook Georg was eerder getrouwd geweest en had een zoon uit dit huwelijk: Manfred, geboren op 15 mei 1924 in Berlijn. Zijn eerste vrouw en de moeder van Manfred was Lotti David (1902-1990).

Eva Kohle met klas 5b van School 9 aan het strand (9-7-1937) – zij is de linkse van de twee zwaaiende meisjes (Zondagochtendblad van 31-12-2006, collectie Rie van Gulik-de Boer)

Manfred bleef aanvankelijk bij zijn moeder in Berlijn wonen, maar kwam wel een keer op vakantie in Zaandam. Toen zijn moeder besloot om naar Palestina te emigreren kwam hij op een kindervisum naar Nederland. Hij ging in Zaandam naar de ulo en zat in 1940 in de vierde klas. Manfred en zijn stiefzuster Eva waren op bijna twee maanden na even oud.

Georg Rosenbaum (zittend) met Manfred en de uit Manchester overgekomen oom Alfred Rosenbaum in de Zaandamse Stationsstraat, oktober 1935 (collectie Manfred Rosenbaum)

In de tuin aan de Stationsstraat bouwde Georg een werkplaats, waar hij cosmeticaproducten produceerde. Hij noemde zijn bedrijf Chemicos.

Georg werd penningmeester van de Nederlands-Israëlitische gemeente Zaandam en in 1940 werd hij daar vice-voorzitter en parnas (Joods kerkmeester). Hij was een van de drie buitenlandse Joden die deel uitmaakten van het comité dat eind ‘39/begin ‘40 het 75-jarig bestaan van de synagoge voorbereidde.

Georg Rosenbaum schreef in 1939 een tweetal artikelen in het contactorgaan Joodsch Zaandam, het eerste in het Duits, het tweede in het Nederlands. Vertaald uit het Duits schreef hij onder meer: ‘Wij zelf vertegenwoordigen een betreurenswaardige periode van de joodse geschiedenis. We hebben innerlijk en uiterlijk ingrijpend om moeten schakelen, om op gastvrije bodem een nieuw thuis en een nieuw bestaan te kunnen bevechten.’

Emma Rosenbaum-Fabian, geboren in1964 en de moeder van Georg, kwam in 1935 ook naar Nederland. Ze ging wonen tegenover het gezin van haar zoon op Stationsstraat 60. Na de Kristallnacht in november 1938 deed Georg zijn best om meer familieleden uit Duitsland te laten vertrekken. Hij vroeg daarbij hulp van het Comité voor Joodsche Vluchtelingen in Amsterdam. Vermoedelijk speelde de Amsterdamse vluchtelingenadvocaat Maurits van Voolen een rol bij de vestiging van de verschillende gezinsleden en verwanten in Zaandam.

Georg Rosenbaum was cliënt en vriend van Maurits van Voolen. Laatstgenoemde zou medewerker worden van de Joodsche Raad in Amsterdam en Rosenbaum zou deze raad in Zaandam gaan vertegenwoordigen. Georg Rosenbaum zou in 1943 in kamp Westerbork hulp verlenen om de vrouw en dochter van Maurits van Voolen te laten vertrekken uit het kamp.

Johanna vertelde na aankomst van haar transport dat ze ziek was, in de hoop op een betere behandeling. Ze wist niet wat dit voor de selectie betekende, ze werd onmiddellijk omgebracht in de gaskamers van Auschwitz.

Na de Duitse inval werd op 25 november 1941 de familie Rosenbaum hun de Duitse nationaliteit en hun vermogen ontnomen. Georgs bedrijf Chemicos was een maand eerder bij de Wirtschaftsprüfstelle aangemeld, een jaar later ‘geariseerd’ en er werd een Verwalter (zaakwaarnemer) benoemd.

Als vertegenwoordiger van de Joodsche Raad in Zaandam moest hij op 15 januari 1942 een brief laten bezorgen bij de Joodse gezinshoofden van Zaandam: zij moesten opgeven waar zij eventueel in Amsterdam onderdak zouden kunnen vinden. Tevens moesten ze melden of er (onvervoerbare) zieken in hun gezin waren. Een dag later werd deze opdracht herroepen: de niet-Nederlandse Joden moesten verhuizen naar het (toen nog) vluchtelingenkamp Westerbork.

Op maandag 19 januari 1942 werden Georg, Johanna en hun kinderen Manfred en Eva, samen met nog 63 andere Zaanse Joden naar Westerbork vervoerd. Ze kwamen terecht in barak 11 en werden op 3 februari ingeschreven in het bevolkingsregister van de gemeente Westerbork, allen met als godsdienst ‘Nederlands-Israëlitisch’.

Georgs moeder Emma Rosenbaum-Fabian, 77 jaar, kon vanwege haar leeftijd naar Amsterdam. Zij woonde eerst aan de Schubertstraat 88 III, later aan de Plantage Middellaan 40.

Op 1 juli 1942 veranderde kamp Westerbork van een vluchtelingenkamp naar een doorgangskamp. Op 15 juli 1942 vertrok het eerste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz. Manfred Rosenbaum stond op de lijst, als aanvulling voor het feit dat te weinig Amsterdammers gehoor hadden gegeven aan de oproep. Kampcommandant Deppner selecteerde daarop 150 kampbewoners, geboren tussen 1902 en 1925 als aanvulling op dit transport, waaronder Manfred. Maar de Joodse kampoudste Kurt Schlesinger weigerde echter om Manfred te laten gaan. Hij zou nodig zijn voor werk in het kamp. Soms hielp Manfred bij het rooien van aardappelen, soms zat hij bij de koeriersdienst.

In het dagboek van medegevangene en journalist Philip Mechanicus staat een passage die bijna zeker over Eva Kohle gaat. Hij beschreef op 6 oktober 1943 dat Zaandam de eerste stad in het land was die Judenrein gemaakt was en noemt hij een meisje waarvan pas in het kamp bleek dat zij ‘arisch’ was, namelijk dochter van een vrouw die met een ariër gehuwd is geweest. Dit meisje mengde kampcommandant Gemmeker in haar zaak. Mechanicus beschrijft hoe Gemmeker ‘…zich blijkbaar sterk voor haar persoon interesseert en aldus haar eenzaamheid verlicht. Mejuffrouw Hassel is dat schijnbaar niet welgevallig.’ (Mejuffrouw Hasselt was de secretaresse van Gemmeker). De door Mechanicus genoemde vrouw werd van haar ouders gescheiden en kwam in een eenpersoonswoninkje, waar zij alleen door haar moeder en stiefvader bezocht mocht worden.

Eva Kohle mocht op 25 augustus1943 kamp Westerbork verlaten. Zij vertrok na de oorlog naar de Verenigde Staten.

In kamp Westerbork kreeg Georg Rosenbaum de functie van chef-de-bureau (‘plaatsvervangend dienstleider’) van de industriële bedrijven in het kamp, ‘Dienstbereich 12’. Hier werden onder meer batterijen uit elkaar gehaald. In deze positie kon Georg soms iets voor medegevangenen doen.

Een voorbeeld hiervan is het gezin van zijn vriend en advocaat uit Zaandam Maurits van Voolen. Op 26 mei 1943 kwamen Maurits’ vrouw Henrietta (Henny) van Voolen-Kastan, hun beider dochters, de vierjarige Georgina en de negen maanden oude Annelise, de twee grootmoeders en een oud-tante aan in het kamp. Zij waren in Amsterdam bij een razzia opgepakt. Vader Maurits was hier niet bij, hij was tijdens die razzia aan het werk bij de Joodsche Raad. Georg nam nog dezelfde nacht contact op met de Joodsche Raad om Maurits op te sporen, maar hij bleek onvindbaar. Met dit feit werd het niet mogelijk om het gezin zonder gezinshoofd op transport te stellen en konden zij op de lijst van Zurückgestellten geplaatst worden. Dit gold echter niet voor de drie oudere vrouwen, zij werden op 1 juni 1943 gedeporteerd naar Sobibor, waar zij werden vermoord.

Op 1 juli 1943 overleed de jongste dochter Annelise in het kampziekenhuis aan een darminfectie. Op 17 juli 1943 lukte het aan moeder Henny en dochter Georgine om kamp Westerbork te verlaten en terug te keren naar Amsterdam. Georgine was ziek, werd in Amsterdam opgenomen in de Centrale Israëlietische Ziekenverpleging. Vlak voor de ontruiming van dit ziekenhuis werd ze weggehaald en naar het katholieke St. Anthonius Ziekenhuis in Sneek. Daar bleef ze tot het einde van de oorlog, wat haar leven redde.

Maurits en Henny van Voolen-Kastan, doken onder, maar werden later opgepakt en via het Oranjehotel en kamp Vught naar Westerbork vervoerd. Dankzij Georg Rosenbaum bleven zij voorlopig van transport vrijgesteld, maar in april 1944 werden ook zij naar het Oosten gedeporteerd. Maurits kwam om in een satellietkamp van Dachau en Henny keerde terug, nadat zij meerdere kampen had overleefd.

Uitgebreide portretten over Maurits en de familie Van Voolen zijn te vinden op https://westerborkportretten.nl/

Georg en Johanna Rosenbaum-Pergamenter en Georgs moeder Emma Rosenbaum-Fabian waren al voor het vertrek van het echtpaar Van Voolen gedeporteerd, hun trein naar Theresienstadt vertrok op 18 januari 1944. Philip Mechanicus noteerde op 7 februari 1944 dat nu de ‘Alte Kamp-Insassen’ op een zestigtal na weg zijn.

Het feit dat het Georg niet gelukt is om tot de bevrijding in Westerbork te blijven heeft waarschijnlijk te maken met een incident. Georg werd verantwoordelijk gehouden voor de vlucht van een personeelslid en werd daardoor op 6 januari 1944 door plaatsvervangend commandant Van Dam persoonlijk naar de strafbarak gevoerd. Wachtmeester der marechaussee De Jong verhinderde dat en stuurde Georg terug naar zijn bureau. Zoon Manfred denkt dat ook de affaire van de kampcommandant met Georgs stiefdochter en de reactie daarop van mejuffrouw Hassel ervoor gezorgd werd dat Georg met zijn vrouw en moeder gedeporteerd werd.

Manfred Rosenbaum werd kort daarna, op 1 februari 1944 getransporteerd naar Bergen-Belsen. Dankzij zijn moeder Lotti David had hij een Palestina-certificaat en kon hij terecht in het Sternlager van Bergen-Belsen. Dat was bedoeld voor gevangenenruil. Maar eenmaal in Bergen-Belsen werd de 20-jarige Manfred zowel te oud als te jong geacht voor ruiloperaties met de Engelsen. In dit kamp moest hij de eigendommen van gestorven kampgenoten sorteren en haalde hij schoenen uit elkaar die uit Auschwitz kwamen.

Tegen de beloftes in werden Georg en Johanna Rosenbaum met nog drieduizend andere gevangenen vanuit Theresienstadt doorgestuurd naar Auschwitz. Georgs moeder Emma Rosenbaum-Fabian bleef achter in Theresienstadt.

Volgens de archieven vertrok Georg op 28 september 1944 en Johanna op 4 oktober 1944 uit Theresienstadt. In Auschwitz werd Georg geselecteerd om arbeid te verrichten. Johanna vertelde na aankomst van haar transport dat ze ziek was, in de hoop op een betere behandeling. Ze wist niet wat dit voor de selectie betekende, ze werd onmiddellijk omgebracht in de gaskamers van Auschwitz. Dat gebeurde op 6 oktober 1944. Zij werd 42 jaar.

Bij het naderen van de Sovjet-troepen begin 1945 besloot de SS het kamp Auschwitz te evacueren. Per trein, te voet of op gecombineerde wijze werden ongeveer 120.000 gevangenen onder erbarmelijke omstandigheden de resten van het Duitse Rijk ingestuurd, op weg naar andere kampen, verder weg van het front. De grootste groep, zestig- tot negentigduizend gevangenen, werd tussen 17 en 19 januari 1945 op dodenmars gezonden. 

Georg Rosenbaum werd van Auschwitz via allerlei omwegen naar het vele honderden kilometers westelijer gelegen Bergen-Belsen gedreven waar zijn zoon Manfred nog verbleef. Deze hoorde van de Joodse groepsoudste Joep Weiss dat zijn vader zou komen. Maar de conditie van de overlevenden van de dodenmars was zo slecht dat hij zijn vader, die in het Häftlingslager achter prikkeldraad zat, niet herkende. Eén van de SS’ers zag Manfred toen buiten de barak staan. Hij pakte hem beet, zette hem tegen een raam en drukte zijn gezicht zo hard tegen het glas dat de ruit sprong en de scherven Manfreds arm van elleboog tot schouder openhaalden.

Georg Rosenbaum kwam op 31 maart 1945 in Bergen-Belsen om het leven. Dit was 2,5 week voor de bevrijding van het kamp. Hij werd 46 jaar.

Struikelstenen voor Georg Rosenbaum en Johanna Rosenbaum-Pergamenter aan de Stationsstraat 65 in Zaandam https://www.tracesofwar.nl/sights/143826/Stolpersteine-Stationsstraat-65.htm

Bij de ontruiming van Bergen-Belsen kwam Manfred Rosenbaum terecht in een van de drie treintransporten die het kamp verlieten. De eerste trein bereikte Maagdenburg, de tweede Theresienstadt, maar de derde, waarin Manfred zat, reed twee weken lang door de resten van Hitler-Duitsland. Dit transport werd later bekend als het ‘Verloren transport’. Zijn trein vertrok op dinsdagnacht 10 april 1945 met hierin ongeveer 2500 ernstig verzwakte Joodse gevangenen. Soms stond de trein stil, zodat de meest gezonde passagiers eten en drinken konden zoeken.

Veel passagiers leden aan vlektyfus, zo ook Manfred. Een aantal van hen stierf onderweg. Op 23 april 1945 stopte de trein bij het dorpje Tröbitz, 60 kilometer van Leipzig. Daar werden ze door de Russen bevrijd. De meeste inzittenden moesten worden verpleegd, Manfred werd in Leipzig verzorgd, dat toen in Amerikaanse handen was. Na twee maanden waren volgens de schatting van eerdergenoemde Joep Weiss van de 2500 oorspronkelijke reizigers nog zo’n 1900 mensen in leven.

Manfred keerde met een groep van achttien Joodse kampoverlevenden op 23 juni 1945 terug naar Nederland. De ontvangst aan de grens bij Valkenburg was voor hem de meest bittere ervaring uit zijn leven. Hem werd gevraagd of hij Duitser en Jood was, en of hij geld had. Hij zei in vertrouwen steeds ‘Ja’. Het geld dat zijn vader in Westerbork in Manfreds jas had laten naaien, duizend gulden, werd hem afgepakt. De Nederlandse kampcommandant liet hem en de andere kampslachtoffers vervolgens als Duitsers gevangen zetten en koos daarvoor het kamp ‘Voor galg en rad’ in het dorpje Vilt. Ze kwamen terecht tussen opgesloten collaborateurs en NSB’ers en werden als gevangenen behandeld. Ook stond het de opgesloten nazi’s vrij om de Joden te terroriseren. Na vijf dagen in Vilt werden de achttien mannen vrijgelaten en naar klooster Mamelis bij Vaals gestuurd. Alle ingeleverde kleding, levensmiddelen en rookartikelen bleken verdwenen.

Manfred ging daarna naar Amsterdam, naar zijn stiefzus Eva. Korte tijd verbleef hij ook in Zaandam, bij zijn oom Werner Pergamenter. Toen hij naar de mensen ging die zijn fiets en een paar andere spullen zouden bewaren, kreeg hij alleen te horen: ‘Ben je teruggekomen?!’ Het sterkte hem in zijn wens zo snel mogelijk naar zijn moeder in Palestina te gaan. Op 23 april 1946, een jaar na de bevrijding in Tröbitz, kwam Manfred Rosenbaum aan in Haifa.

Manfred Rosenbaum in 1948 (collectie M. Rosenbaum)

Emma Rosenbaum-Fabian, de moeder van Georg, overleefde Theresienstadt Bij haar terugkeer in Nederland was ze 81 jaar. Ze ging wonen in de Joodsche Invalide in Amsterdam. Ze had het niet breed, wat blijkt mede uit bewaard gebleven correspondentie. In het voorjaar van 1948 schreef haar kleinzoon Manfred vanuit Israël over teruggave van bezit van haar zoon Georg. Hij schreef over haar ‘zeer behoeftige omstandigheden’. Op 88-jarige leeftijd emigreerde Emma Rosenbaum naar Israël, om zich bij haar kleinzoon en diens moeder te voegen. Ze overleed daar op 14-2-1956.

Emma Rosenbaum-Fabian bij de viering van haar negentigste verjaardag, op 1-8-1954, in het Israëlische Kirjath-Bialik (collectie Manfred Rosenbaum)

Chemicos

In de oorlogsjaren was het bedrijf Chemicos bij een Verwalter terechtgekomen, die tot liquidatie overging. Hij was niet tevreden over wat hij aantrof en reisde in 1942 zelfs naar Westerbork om meer informatie van Georg Rosenbaum te verkrijgen. Georg verklaarde daar geen financiën te bezitten. De Verwalter stierf voortijdig en zijn opvolgster schreef in 1943 dat Chemicos al in 1941 geliquideerd was en de woninginrichting al in beslaggenomen was. Ook was de woning al aan een ander verhuurd.

Bron tekst en foto’s: https://www.joodsmonumentzaanstreek.nl/rosenbaum-georg/  

Informatie over Johanna Rosenbaum-Pergamenter:  https://oorlogsgravenstichting.nl/personen/130349/johanna-rosenbaum-pergamenter

 

Herinneringscentrum Kamp Westerbork
  • Herinneringscentrum Kamp Westerbork
  • Oosthalen 8, 9414TG Hooghalen
  • Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.